Liriodendron tulipifera (Tulpenboom)

In het landelijk Register van Monumentale Bomen staan ruim honderd tulpenbomen, Liriodendron tulipifera, vermeld. Het merendeel van deze uit Amerika afkomstige bomen groeit bij ons op landgoederen of buitenplaatsen. Daar zijn zij een ereplaats meer dan waard door een ongekend aantal goede eigenschappen. De statige, symmetrische groeiwijze, de decoratieve bloemen en bladeren, en de botergele herfstkleuren strijden daarbij om de voorrang.

De Liriodendron werd in Europa geïntroduceerd onder de wetenschappelijke naam tulipifera (letterlijk: tulpdragend) en de volksnaam werd tulpenboom, een naam die nogal eens tot verwarring leidt omdat ook de magnolia naar deze naam luistert. Toch heeft de Liriodendron er dubbel recht op: allereerst lijken de bloemen precies op tulpen, ten tweede doet de bladvorm met de recht afgesneden top aan het silhouet van tulpen denken. Linnaeus veranderde de wetenschappelijke naam in Liriodendron (naar leiros: lelie). In hun thuisland heten de bomen overigens ‘populieren’ en de bast, die om medicinale redenen werd verhandeld (nu niet meer), heette ‘Yellow Poplar bark’.
De natuurlijke verspreiding van de tulpenboom beperkt zich tot het noordoosten van de Verenigde Staten. Door de verzamelwoede van botanici en hun welgestelde opdrachtgevers is de boom halverwege de 17e eeuw naar Europa gebracht. Men vermoedt dat de beroemde John Tradescant jr. de boom in Engeland introduceerde; in ieder geval werd de boom daar in 1663 als potplant gekweekt. In Nederland vond de boom gretig aftrek bij rijke kooplui en bij de adel. Het is dus niet verwonderlijk dat op het hierna volgende lijstje met de oudste exemplaren het park van een kasteel en een paleis als groeiplaats vermeld staan.

Kenmerken

De Liriodendron is een boom die overal kan groeien, maar vooral goed gedijt op vruchtbare, vochthoudende grond met een goede afwatering. De boom groeit snel en kan in zijn plaats van herkomst wel zestig meter hoog worden. In Nederland blijft de hoogte daar ver onder, tot dusver niet meer dan vijfendertig meter. De kroon is in het begin van de groei relatief slank, maar een volwassen boom heeft meestal een kaarsrechte onderstam met daarop een brede, perfect symmetrische open kroon.
Zeer bijzonder is de vorm van de bladeren die aan de zijkanten gelobd zijn en aan de bovenzijde abrupt afgesneden lijken. Opvallend is dat aan een en dezelfde boom bladeren kunnen voorkomen met sterk uiteenlopende bladvormen. Dit is dan geen cultivar maar het is een natuurlijke eigenschap van de Liriodendron. De bladeren zijn glanzend groen en in de herfstzon van een ‘Indian Summer’ verkleuren ze stralend geel.
De tulpenboom bloeit prachtig gedurende enkele weken in juni-juli. Iedere ‘tulp’ bestaat uit negen licht groengele bloembladen met een zacht oranje streep op de voet. De bloemen staan solitair aan het uiteinde van de takken maar zijn moeilijk te zien omdat de zachte kleuren en de subtiele tekening als het ware wegvallen tegen het lichtgroen van de bladeren. De bomen beginnen pas te bloeien als ze vijftien tot twintig jaar oud zijn. Na de bloei wordt een kegelvormige vrucht gevormd, te vergelijken met die van een magnolia - tenslotte behoort de Liriodendron tot de familie van de Magnoliaceae.
Als straatboom zul je de tulpenboom niet vaak tegenkomen. Het oude hout is namelijk weinig buigzaam en dus gevoelig voor takbreuk. Dit kan vooral op latere leeftijd gevaarlijke situaties opleveren. Het hout van de Liriodendron is in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw op grote schaal vanuit Amerika naar Engeland geƫxporteerd. Het is lichtgeel van kleur, zacht van structuur en gemakkelijk te bewerken. Het werd gebruikt voor het vervaardigen van muziekinstrumenten, meubels, triplex, draaiwerk en soms fineer. Nog steeds wordt het dunnere hout gebruikt voor het vervaardigen van potloden en lucifers.

Tulpenbomen in Nederland

In Nederland is de Chinese wederhelft, Liriodendron chinensis, nauwelijks bekend. Van Liriodendron tulipifera zijn enkele cultivars in de handel zoals ‘Aureomarginatum’ een grote boom met brede gele randen aan het blad en de iets lagere ‘Fastigiatum’ die zuilvormig opgroeit. Enkele locaties waar u monumentale tulpenbomen kan bewonderen staan hieronder opgesomd. De hoofdbloei vindt plaats in juni.

  • De oudste tulpenboom van Nederland staat aan de noordkant van Kasteel Onstein te Vorden (helaas is dit terrein niet toegankelijk).

  • Een bijna even oude boom staat achterin de paleistuin van Paleis ‘t Loo in Apeldoorn. Deze is aangeplant in 1806 en heeft nu een stamomtrek van 5.80 meter.
  • Een mooi exemplaar staat rechts van de ingang van de voormalige tuinbouwschool in Frederiksoord (Drente) De boom heeft een omtrek van meer dan 3 meter.
  • Voor het hoofdgebouw van Huize Bronbeek te Arnhem (Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen) staat een prachtige solitaire boom uit 1880, die een stamomtrek heeft van bijna 3.5 meter.